Τα άτομα με αναπηρία στον κόσμο της εργασίας σήμερα

Brussels , Belgium June , 04/2013 EESC / TEN Accessibility as a human right : empowering persons with disabilities On this picture : Ioannis Vardakatanis / 2013_06_04_ACCESSIBILITY_AS_A_HUMAN_RIGHT οΏ½EU2013Αναμφίβολα, στην αγορά εργασίας οι συνθήκες έχουν δυσκολέψει αρκετά. Τα ποσοστά ανεργίας παραμένουν υψηλά και τα μηνύματα, όσον αφορά στην εξέλιξη των πραγμάτων, δεν είναι αισιόδοξα. Η απαξίωση του δημόσιου τομέα και η αυξανόμενη σκληρότητα στα ιδιωτικά εργασιακά περιβάλλοντα αποτελούν κοινές παραδοχές. Η ανασφάλεια και η απαισιοδοξία σε όλες τις ενεργές εργασιακά ηλικιακές ομάδες είναι συναισθήματα παρόντα είτε είναι κάποιος άνεργος, είτε εργαζόμενος.

Αν είναι όμως έτσι τα πράγματα γενικά, τότε πώς είναι για κάποιον που έχει κάποια αναπηρία, είτε χρόνια πάθηση και αναζητά απασχόληση; Πόσο εύκολο είναι να ενταχθεί στον κόσμο της εργασίας; Αντιμετωπίζεται μήπως με προκατάληψη και έρχεται αντιμέτωπος με διακρίσεις και φοβικές στάσεις;

Συναντήσαμε τον κ. Ιωάννη Βαρδακαστάνη, πρόεδρο της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.) που αποτελεί την τριτοβάθμια κοινωνική και συνδικαλιστική οργάνωση του αναπηρικού κινήματος της Ελλάδας. Ο κ. Βαρδακαστάνης διατελεί επίσης πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας ατόμων με αναπηρία. Σε όλη του τη ζωή αγωνίζεται για την προώθηση των ανθρώπινων και κοινωνικών δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους, αναλαμβάνοντας σημαντικές θέσεις.

Στη συνέντευξή μας θα προσπαθήσουμε να δούμε, με τη βοήθεια του κ. Βαρδακαστάνη, τον κόσμο της εργασίας από μια άλλη οπτική γωνία, εκείνη ενός ανθρώπου που έχει είτε αναπηρία, ή χρόνια πάθηση.

Κ. Βαρδακαστάνη, πώς ξεκίνησε η Συνομοσπονδία;

Η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία ιδρύθηκε το 1989. Ξεκίνησε από τα στελέχη και την ηγεσία των τότε φορέων του χώρου που βρίσκονταν ήδη σε λειτουργία: τον Πανελλήνιο Σύλλογο των Τυφλών, τον Πανελλήνιο Σύλλογο των Παραπληγικών, την Ομοσπονδία των Γονιών, των Νεφροπαθών, των Αιμορροφιλικών, των Ανάπηρων Πολιτών της Αττικής, των Κωφών κ.ά. Μας πήρε αρκετά χρόνια προετοιμασίας και συνεργασίας για να ξεπεράσουμε τις εσωτερικές μας δυσκολίες και δυσπιστίες και να συγκροτήσουμε τη Συνομοσπονδία, ένα εγχείρημα καινοτόμο τότε, που ήρθε να οργανώσει και να βάλει κάτω από την ίδια στέγη – ομπρέλα θα λέγαμε- ανομοιογενείς ομάδες πληθυσμού.

Ποια ήταν η βασική ανάγκη που ήρθε να καλύψει;

Κοιτάξτε, η ανάγκη εκπροσώπησης ενός τμήματος του πληθυσμού είναι δημοκρατική ανάγκη. Όταν ένα τμήμα του πληθυσμού δεν εκπροσωπείται, έχουμε έλλειμμα εκπροσώπησης, έλλειμμα δημοκρατικής εκπροσώπησης. Συνεπώς, όταν ένα τμήμα του πληθυσμού, και μάλιστα μια μεγάλη ομάδα του πληθυσμού που προέρχεται από την περιθωριοποίηση, τον κοινωνικό αποκλεισμό, τις διακρίσεις αυτοοργανώνεται, μπαίνει σε φάση αυτοδιάθεσης και αυτενέργειας, τότε έχουμε μια πιο ολοκληρωμένη δημοκρατική κοινωνία. Σήμερα, το αναπηρικό κίνημα είναι τόσο διαφορετικό από όσο ήταν τη δεκαετία του ‘80. Είναι πιο ευρύ, καλύπτει το σύνολο της χώρας.

Εσείς προσωπικά πώς και πότε αναμειχθήκατε;

Εγώ προσωπικά, εκείνη την περίοδο ήμουν πρόεδρος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Τυφλών. Στα νιάτα μου, στα 29 μου χρόνια, το ‘86 έγινα πρόεδρος του Πανελληνίου Συνδέσμου Τυφλών και συμμετείχα ενεργά σε όλη αυτή τη διαδικασία συγκρότησης της Συνομοσπονδίας.

Είχατε διατελέσει και πρόεδρος της Παγκόσμιας Οργάνωσης Αναπήρων;

Η διαδρομή μου είναι μακρά. Εκτός από τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών και την Εθνική Συνομοσπονδία ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα , είμαι πρόεδρος του «European Disability Forum» στην Ευρώπη, δηλαδή στην Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία. Εκεί, είμαι πρόεδρος από το 1999. Υπήρξα ένας από αυτούς που ίδρυσαν το «European Disability Forum». Συμμετείχα δηλαδή στην ομάδα που συνέταξε το πρώτο καταστατικό το 1995 και το 1996. Το 1997 έγινα αντιπρόεδρος, και από το 1999 και μετά διατελώ πρόεδρος. Στην Παγκόσμια Οργάνωση Αναπήρων διετέλεσα πρόεδρος από το 2012 έως το 2014, και από εκεί και μετά είμαι ταμίας.

Καθ’ όλη την πορεία σας, ποια ήταν και είναι για εσάς η κινητήριος δύναμη;

Κοιτάξτε, εγώ ανήκω στη γενιά της μεταπολίτευσης. Όταν η Χούντα έπεσε, ήμουν 17 χρονών. Ανδρώθηκα εκείνη την περίοδο. Νομίζω ότι αγαπάω την ενασχόληση με τα κοινά. Με εμπνέει η συμμετοχή στα κοινωνικά κινήματα, τα κινήματα κοινωνικής απελευθέρωσης. Και το αναπηρικό είναι ένα κίνημα κοινωνικής απελευθέρωσης. Σπάει στερεότυπα, προκαταλήψεις, κατεστημένες καταστάσεις. Το να βγάζεις ανθρώπους από τα σπίτια τους και να μετέχουν σε οργανώσεις, το να πηγαίνεις σε περιοχές που δεν υπήρχε τίποτα και ξαφνικά να δημιουργείται μια οργάνωση, το να υπάρχει η φωνή μιας ομάδας του πληθυσμού είναι κάτι που για μένα είναι πάρα πολύ σημαντικό και αυτό προσπάθησα να κάνω όλη μου τη ζωή, τόσο στην Ελλάδα και την Ευρώπη, όσο και παγκοσμίως.

Η σύνδεση με αντίστοιχους φορείς στο εξωτερικό ενδυνάμωσε την εδώ προσπάθεια και σε ποια επίπεδα;

Όλες οι σοβαρές οργανώσεις και τα σοβαρά κινήματα έχουν εκπροσωπήσεις σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Δείτε για παράδειγμα τα εργατικά και τα εργοδοτικά. Συνεπώς, είναι απολύτως φυσιολογικό και για τα πρόσφατα κοινωνικά κινήματα. Και το αναπηρικό είναι ένα πρόσφατο κοινωνικό κίνημα. Έχει την εκπροσώπησή του στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και στον κόσμο. Συνεπώς για μένα που είμαι μέσα, το θεωρώ ως μια απολύτως φυσιολογική εξέλιξη των πραγμάτων. Μάλιστα, η άποψη η δική μου -πριν από περίπου 30 χρόνια- που δεν υπήρχε η συνομοσπονδία, ήταν ότι θα υπάρξει ευρωπαϊκή συνομοσπονδία, διότι φαινόταν ότι πηγαίναμε σε μια ευρωπαϊκή ενοποίηση. Αυτό σήμαινε ότι όλο και περισσότερες αποφάσεις που μας αφορούν, θα λαμβάνονταν στις Βρυξέλλες. Και όπου λαμβάνονται αποφάσεις, υπάρχει η ανάγκη για εκπροσώπηση που θα επηρεάσει τις αποφάσεις.

Στην πράξη όλο αυτό το αλισβερίσι έκανε αντιληπτά τα ελλείμματα στη χώρα μας; Έδωσε ιδέες;

Ασφαλώς, η συμμετοχή στα κοινά στην Ευρώπη και παγκοσμίως, πέρα από τη διαχείριση των πραγμάτων έχει και τη μεταφορά γνώσης και τεχνογνωσίας. Αν σας έλεγα, ότι και σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο δεν έχουμε επηρεαστεί πολύ θετικά από τη συμμετοχή μας στα ευρωπαϊκά και στα διεθνή, δεν θα σας έλεγα την αλήθεια. Βεβαίως, έχουμε γίνει άλλοι άνθρωποι και άλλοι φορείς. Και έχουμε αλλάξει ριζικά και την αντίληψή μας, τον προγραμματισμό μας, και τη δράση μας για το τι κάνουμε στη χώρα. Φυσικά, το τι έχουμε κάνει στην Ελλάδα εξαρτάται και από αυτά που η χώρα περνάει και βιώνει και από την κατάσταση, στην οποία βρίσκεται. Αλλά η εμπειρία και η τεχνογνωσία που έχουμε αποκτήσει από το εξωτερικό είναι ανεκτίμητη.

Συγκριτικά με χώρες του εξωτερικού, ποια είναι η στάση απέναντι στην αναπηρία στην Ελλάδα;

Εγώ προσωπικά απεχθάνομαι τις συγκρίσεις. Γιατί συνήθως οι συγκρίσεις είναι εμπειρικές. Δεν στηρίζονται σε μετρήσιμα πραγματικά στοιχεία και δεν αποδίδουν συνεπώς την πραγματικότητα. Είναι η γνώμη αυτού που κάνει τη σύγκριση. Τώρα, αν με ρωτάτε τη γνώμη μου, θεωρώ ότι στην Ελλάδα έχει γίνει μια πολύ σημαντική πρόοδος στα ζητήματα της αναπηρίας. Αντικειμενικά, η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα ισχυρότερα αναπηρικά κινήματα στον κόσμο. Όχι, γιατί ηγούμαι αυτού του κινήματος. Το κίνημα αυτό μου έδωσε την ευκαιρία να είμαι επικεφαλής του. Είναι ένα από τα πιο σοβαρά και οργανωμένα κινήματα που έχουν επηρεάσει καθοριστικά την πορεία των πραγμάτων. Η χώρα δεν θα πρέπει να συγκριθεί με άλλες χώρες, αλλά με το παρελθόν της. Πρέπει να συγκριθεί τόσο με το που ήταν το ‘74, αφού θεωρείται σταθμός η πτώση της Χούντας και η μεταπολίτευση, όσο και με το πώς στα 42 χρόνια δημοκρατικής σταθερότητας και πορείας της χώρας, αυτός ο χώρος εξελίχθηκε. Φυσικά, θα ήταν πολύ διαφορετική η κουβέντα, εάν την κάναμε το 2009 ή το 2008, πριν η κρίση ξεσπάσει στη χώρα και τα σαρώσει σχεδόν όλα, και διαφορετική η κουβέντα που κάνουμε σήμερα, μετά από 7 χρόνια κρίσης και ύφεσης, διαρκών μειώσεων και άλλων προβλημάτων. Η Ελλάδα θα μπορούσε να έχει πολύ καλή θέση στα ζητήματα της αναπηρίας, εάν η κρίση δεν ανέτρεπε την πορεία των πραγμάτων. Βιώνουμε μια βαθύτατη αξιακή κρίση.

Στην Ελλάδα για τι αριθμό ατόμων με αναπηρία μιλάμε;

Θα μιλήσουμε με βάση διεθνή στατιστικά δεδομένα και εκτιμήσεις. Η Eurostat δέχεται ως μέσο όρο ένα ποσοστό 16% πληθυσμού ατόμων με αναπηρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Γι’ αυτό και λέμε στην Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία, ότι εκπροσωπούμε 80 εκατομμύρια άτομα με αναπηρία στην Ε.Ε. Η χώρα δέχεται επίσημα στην Ε.Ε. ότι έχει 10% ποσοστό πληθυσμού ατόμων με αναπηρία, δηλαδή γύρω στο 1 εκατομμύριο όλων των κατηγοριών και των ποσοστών αναπηρίας.

Πόσο εύκολο είναι ένα άτομο με αναπηρία να βρει δουλειά σήμερα;

Στην Ελλάδα του σήμερα, με ανεργία 25%, η ανεργία των ατόμων με αναπηρία είναι διπλάσια. Καταγεγραμμένη δεν είναι όμως, λέω, ως διπλάσια, με βάση ευρωπαϊκές και διεθνείς εκτιμήσεις. Εάν έχουμε άποψη για το πόσο δύσκολα βρίσκει δουλειά ένας άνθρωπος με προσόντα, ή και χωρίς προσόντα, αλλά χωρίς αναπηρία και χρόνια πάθηση, σήμερα στην αγορά εργασίας, θα πρέπει να βάλουμε μετά μια προσθετική διαδικασία για να βρούμε έναν μέσο όρο δυσκολιών για ένα άτομο με αναπηρία. Η γνώμη μου είναι ότι, εάν ένας άνθρωπος χωρίς αναπηρία έχει δυσκολία, ένας με αναπηρία έχει δυσκολία στο πολλαπλάσιο.

Πού στρέφονται περισσότερο τα άτομα με αναπηρία όσον αφορά στις εργασιακές τους επιλογές;

Θα έλεγα ότι τα άτομα με αναπηρία αναζητούν τις θέσεις του δημοσίου, γιατί υπάρχει μια ασφάλεια. Ακόμα και η συμπεριφορά είναι πολύ διαφορετική απ’ ότι στον ιδιωτικό τομέα. Και σήμερα στον ιδιωτικό τομέα, ας μη γελιόμαστε, έχουμε μια σκληρή ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων. Ο ιδιωτικός τομέας είναι πολύ δύσκολος για τα άτομα με αναπηρία. Ήταν δύσκολος. Είναι ακόμα πιο δύσκολος σήμερα.

Υπάρχει σχετική νομοθεσία που ευνοεί τις προσλήψεις για τα άτομα με αναπηρία;

Η Ελλάδα είχε από το ‘86 και μετά μια νομοθεσία που προώθησε την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία στον δημόσιο και εν μέρει στον ιδιωτικό τομέα, με ποσοστώσεις. Η νομοθεσία αυτή έδωσε σε χιλιάδες ανθρώπους δουλειά. Έφτασε στα όριά της. Καταφέραμε, μετά από μεγάλες προσπάθειες και ψηφίστηκε -προ δύο μηνών περίπου- ένας πολύ σημαντικός νόμος (4440/2016), που στο άρθρο 25 προβλέπει μια πολύ διαφορετική και πιο σημαντική, θα έλεγα, διαδικασία με ποσοστά στο δημόσιο. Δηλαδή, προβλέπει αφενός, ότι ένα ποσοστό 10% των προκηρυσσόμενων θέσεων τακτικού προσωπικού και προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου αορίστου χρόνου, καλύπτονται από άτομα με αναπηρία, με ποσοστό αναπηρίας πενήντα τοις εκατό (50%) τουλάχιστον, και αφετέρου ότι, ένα ποσοστό 5% των προκηρυσσόμενων θέσεων τακτικού προσωπικού και προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου αορίστου χρόνου καλύπτονται από όσους έχουν τέκνο, αδελφό ή σύζυγο, με ποσοστό αναπηρίας εξήντα επτά τοις εκατό (67%) και άνω. Προβλέπει ειδική μοριοδότηση για τις εποχικές θέσεις, τις θέσεις ορισμένου χρόνου, τόσο για τα ίδια τα άτομα με αναπηρία, όσο και για τους γονείς. Είναι ένας πολύ σημαντικός νόμος, την εφαρμογή του οποίου θα τη δούμε περίπου σε δυο μήνες.

Διαπιστώνετε κενό όσον αφορά στην πολιτική για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας;

Η γνώμη μου είναι ότι θα πρέπει να σχεδιάσουμε μια νέα πολιτική για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στον κόσμο της εργασίας, που θα αντιμετωπίζει τα ζητήματα των νέων, τα ζητήματα των ανθρώπων που είναι μακροχρόνια άνεργοι και των ανθρώπων με αναπηρία που μένουν άνεργοι σε μεγάλη ηλικία. Θέλουμε οπωσδήποτε μια άλλη πολιτική σε αυτό το θέμα. Μια άλλη πολιτική συνολικά για την εργασία στην Ελλάδα. Και εμείς θα εργαστούμε πολύ συστηματικά σε αυτό και θα προτείνουμε να έχουμε και τη στήριξη του διεθνούς γραφείου εργασίας.

Ακούμε για προκατάληψη και διακρίσεις απέναντι στα άτομα με αναπηρία. Ποια είναι η γνώμη σας σχετικά;

Υπάρχουν διακρίσεις που είναι ευθείες και άμεσες, αλλά και έμμεσες. Κάτι τέτοιο παρατηρείται ακόμα και στο δημόσιο. Για παράδειγμα, σήμερα, δυστυχώς δεν μπορούν να διοριστούν άτομα με αναπηρία στη γενική εκπαίδευση ως εκπαιδευτικοί. Και αυτό είναι μεγάλο έλλειμμα της χώρας, όταν στην Ιταλία μπορούσαν να διορίζονται εκπαιδευτικοί στα Γυμνάσια και στα Λύκεια από τη δεκαετία του ‘50. Αυτό είναι αδιανόητο.

Εμάς μας ενδιαφέρει, όταν ένα άτομο με αναπηρία εντάσσεται στον κόσμο της εργασίας, να εντάσσεται ολοκληρωμένα. Δεν αντιμετωπίζουμε την εργασία ως μέσο απόκτησης εισοδήματος. Είναι και αυτό, βέβαια. Όμως αυτό θα μπορούσε να το λύσει κάποιος σε μια οικονομία, που έχει περισσότερες δυνατότητες, με υψηλότερα επιδόματα. Η ένταξη στον κόσμο της εργασίας είναι ένταξη στην κοινωνία την ίδια, στις σχέσεις που αναπτύσσονται, στην προσωπικότητα που ολοκληρώνεται και αναπτύσσεται. Είναι κάτι διαφορετικό. Γι’ αυτό και μιλάμε για τον κόσμο της εργασίας και δεν μας αρέσει ο όρος «απασχόληση». Μας αρέσει ο όρος «ένταξη στον κόσμο της εργασίας». Συνεπώς θεωρούμε, ότι η χώρα είναι αναγκαίο, όπως σας ξαναείπα, να αποκτήσει μια άλλη πολιτική στα ζητήματα της εργασίας. Για παράδειγμα, όταν ένας άνθρωπος έχει ένα ατύχημα στην εργασία, να μην τον στέλνει απευθείας να γίνει συνταξιούχος αναπηρίας. Θα πρέπει να τον περνάει από φάσεις επανακατάρτισης, στήριξης, συμπεριλαμβανομένης και εισοδηματικής. Θα πρέπει να του δώσει ευκαιρίες να παραμείνει στον κόσμο της εργασίας. Όπως και να έχει όμως, η επαγγελματική εξέλιξη του ανθρώπου έχει να κάνει και με την προσωπική του φιλοδοξία.

Πώς η συνομοσπονδία βοηθά τα μέλη της στο εργασιακό κομμάτι;

Πρώτον, με το να δημιουργεί νομικά περιβάλλοντα που να υποστηρίζουν την ένταξη των ατόμων με αναπηρία. Έπειτα, τους υποστηρίζουμε σε όποια ζητήματα διακρίσεων αντιμετωπίζουν. Η Συνομοσπονδία δεν είναι χώρος εύρεσης εργασίας κανενός σε προσωπικό επίπεδο. Δεν είναι αυτή η δουλειά μας και δεν θέλουμε να έχουμε αυτή τη σχέση με τον κόσμο μας. Συμβουλευτικά μπορούμε να λειτουργήσουμε.

Θεωρείτε ότι υπάρχει ανάγκη εκπαίδευσης των επιχειρηματιών όσον αφορά στην εργασιακή ένταξη των ατόμων με αναπηρία;

Ασφαλώς και πρέπει να εκπαιδευτούν. Αυτό πρέπει να γίνει μέσα από τις οργανώσεις εκπροσώπησής τους. Πρέπει να εκπαιδευτούν στην εφαρμογή της νομοθεσίας για την ίση μεταχείριση. Όταν προσλαμβάνουν ένα άτομο με αναπηρία, προσλαμβάνουν έναν εργαζόμενο, που μπορεί να τους αποδώσει, όπως οποιοσδήποτε άλλος. Να μη θεωρούν την αναπηρία εμπόδιο για να είναι παραγωγικός ο εργαζόμενος.

Τελευταία, γίνεται λόγος για την Κοινωνική Οικονομία. Θα μπορούσε το μοντέλο της Κοινωνικής Οικονομίας να εξυπηρετήσει την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στον εργασιακό κόσμο;

Στην Ευρώπη, η Κοινωνική Οικονομία είναι ένας πολύ σημαντικός τομέας παραγωγής θέσεων εργασίας για τα άτομα με αναπηρία. Στην Ελλάδα, είναι τόσο καινούργια η κατάσταση που δεν μπορούμε να την κρίνουμε. Δεν θεωρώ ότι έχουμε στην Ελλάδα πραγματικό τομέα Κοινωνικής Οικονομίας ακόμα.

Συνοψίζοντας, θα θέλατε να προτείνετε κάτι;

Είναι δύσκολη η κατάσταση, λόγω της κρίσης που βιώνουμε. Θα μπορούσα να βγάλω έναν καταγγελτικό λόγο να τους κατακεραυνώσω όλους, να τους πω ρατσιστές. Όμως, οι επιχειρήσεις προσπαθούν να σταθούν στα πόδια τους στην κρίση που βιώνουμε. Εμείς θα προσπαθούμε να ενημερώνουμε όλη την κοινωνία για τα άτομα με αναπηρία. Θέλουμε να μη θεωρούν την αναπηρία ως εμπόδιο να προσλάβουν έναν άνθρωπο με προσόντα που να είναι παραγωγικός στην επιχείρησή τους.

 

Μίνα Βασιλοπούλου, Υπεύθυνη Δημοσιογραφικού Περιεχομένου Skywalker.gr